Tính chất của những người có đời sống tâm linh cao trong các tôn giáo

 Tính chất của những người
có đời sống tâm linh cao 
trong các tôn giáo

Dẫn nhập

Trong mọi truyền thống tôn giáo - từ Đông sang Tây, từ hữu thần đến vô thần - con người có đời sống tâm linh cao, là những người sống cao thượng, quân tử, hào hiệp, họ luôn được xem như những ngọn đèn soi đường. Dù niềm tin, cách gọi tên và diễn tả Thực Tại Tối Hậu và giáo lý khác nhau, các tôn giáo đều mô tả một mẫu người lý tưởng giống nhau: sống tỉnh thức, sống có lương tri, sống theo lương tâm, hiền hòa, vị tha, có tự do nội tâm, và gắn bó sâu sắc với những gì thiêng liêng, linh thánh.

Trong truyền thống Kitô giáo Việt Nam, đời sống tâm linh cao không chỉ là sự gắn bó cá nhân với Thiên Chúa mà còn là sự sống động của đức tin trong cộng đồng, trong văn hóa và trong từng hành động cụ thể của đời thường. Người có đời sống tâm linh cao là người sống khiêm nhường, bác ái, và luôn hướng về sự hiệp nhất trong tình yêu Thiên Chúa và tha nhân.

Tác giả bài viết này là người tìm hiểu nhiều truyền thống tâm linh khác nhau, với cách nhìn riêng biệt của mỗi tôn giáo và nhận ra các tôn giáo bổ túc lẫn nhau để con người nhận ra một cách toàn diện hơn về mầu nhiệm Thiên Chúa mà tác giả gọi là Thực Tại Tối Hậu (để dùng chung cho mọi tôn giáo). Với chiều hướng ấy, bài này muốn tổng hợp những phẩm chất cốt lõi của người có đời sống tâm linh cao qua lăng kính của các truyền thống lớn: Kitô giáo, Phật giáo, Ấn giáo, Hồi giáo Sufi (có khuynh hướng tự do, phóng khoáng gần với những truyền thống tôn giáo khác), và truyền thống văn hóa Đông Phương.

Người có đời sống tâm linh cao trong mỗi tôn giáo có nhiều phẩm chất khác nhau, để tránh rườm ra, tác giả chỉ nêu ra 3 đặc tính mà tác giả tạm cho là tiêu biểu nhất của những vị có đời sống tâm linh cao trong mỗi tôn giáo, mặc dù còn có nhiều đặc tính nổi bật khác độc giả có thể cho là tiêu biểu hơn.

1. Kitô giáo: Khiêm nhường - Bác ái - Sống theo Thần Khí

a) Khiêm nhường

Người sống đời thiêng liêng cao không tự cao tự tôn, nhưng biết dẹp bỏ «cái tôi» của mình, biết sự giới hạn của bản thân và sự hiện diện của Thiên Chúa trong mọi sự. «Ai muốn theo Thầy, phải từ bỏ chính mình» (Mt 16:24); «Phàm ai tôn mình lên sẽ bị hạ xuống; còn ai hạ mình xuống sẽ được tôn lên» (Lc 14:11); «Nếu hạt lúa gieo vào lòng đất không chết đi, thì nó vẫn còn là hạt lúa; còn nếu chết đi, nó mới sinh được nhiều hạt khác» (Ga 12:24).

b) Bác ái

Yêu thương tha nhân là nhân đức cao cả nhất của Kitô giáo. Người có đời sống tâm linh cao biết yêu thương không điều kiện, biết đối xử công bằng với mọi người, biết thông cảm tha thứ dễ dàng với yếu đuối của tha nhân, và tìm cách xây dựng hòa bình. «Thầy ban cho anh em một điều răn mới là anh em hãy yêu thương nhau; anh em hãy yêu thương nhau như Thầy đã yêu thương anh em. Mọi người sẽ nhận biết anh em là môn đệ của Thầy ở điểm này: là anh em có lòng yêu thương nhau» (Ga 13:34-35); «Đức tin, đức cậy, đức mến, cả ba đều tồn tại, nhưng cao trọng hơn cả là đức mến» (1Cr 13:13).

c) Sống theo Thần Khí

Người tâm linh cao sống theo sự hướng dẫn của Thần Khí Thiên Chúa, nghĩa là sống phó thác theo sự quan phòng của Ngài, biết phân định, lắng nghe tiếng nói của lương tri, và hành động theo sự thiện. «Phàm ai được Thần Khí Thiên Chúa hướng dẫn, đều là con cái Thiên Chúa» (Rm 8:14); «Nếu anh em để cho Thần Khí hướng dẫn, thì anh em không còn lệ thuộc Lề Luật nữa» (Gl 5:18).

2. Phật giáo: Tỉnh thức - Từ bi - Vô ngã

a) Tỉnh thức (Sati)

Người có đời sống tâm linh cao là người có chánh kiến, có cái nhìn «như thị» (nghĩa là thấy thực tại như nó là), không bị chi phối bởi ảo tưởng, thành kiến hay cảm xúc nhất thời. «Thiền tỉnh thức là con đường để nhận ra vô ngã, buông bỏ mọi chấp trước» (Phật giáo Nguyên Thủy, Kinh Vô Ngã Tướng [Anattalakkhaṇa Sutta]); «Điều này không phải của tôi, không phải là tôi, không phải là tự ngã của tôi – phải được thấy đúng như thật với chánh trí» (Kinh Vô Ngã Tướng).

b) Từ bi (Karuna)

Tâm linh không phải là trốn đời mà là mở lòng. Người tu tập sâu sắc luôn tỏa ra sự dịu dàng, không phán xét, và có khả năng thấu hiểu nỗi khổ của người khác. «Hãy phát triển lòng từ bi như biển cả, không phân biệt ai» (Phật giáo Đại Thừa, Kinh Từ Bi); «Tất cả đều run sợ trước bạo lực, tất cả đều sợ chết. Lấy mình làm ví dụ, chớ giết, chớ bảo giết» (Đức Phật, Kinh Pháp Cú); «Tâm đại bi là căn bản của Bồ-tát đạo» (Kinh Hoa Nghiêm); «Bồ-tát lấy bệnh của chúng sinh làm bệnh của mình» (Kinh Duy-ma-cật)

c) Vô ngã - Buông xả

Họ không còn bị trói buộc bởi cái tôi, danh vọng hay sở hữu. Nhờ tự do nội tâm, thoát khỏi tham sân si, mà tạo nên phong thái an nhiên, vô úy mà người khác dễ cảm nhận. «Không có cái tôi, không có sự sở hữu, chỉ có sự giải thoát» (Kinh Vô Ngã Tướng, Đức Phật).

Ba phẩm chất trên có thể tóm lại trong 3 chữ «bi, trí, dũng», đó là 3 phẩm chất tất yếu của đời sống tâm linh cao.

3. Ấn giáo: Thanh tịnh - Tự chủ - Hợp nhất với Brahman

a) Thanh tịnh (Sattva)

Tâm linh cao gắn liền với sự trong sáng của tâm trí, lời nói và hành động. «Sự thanh tịnh là nền tảng của sự giác ngộ» (Kinh Upanishad)

b) Tự chủ (Self-discipline)

Người tu tập đạt đến mức độ làm chủ giác quan, cảm xúc và dục vọng. «Ai làm chủ được bản thân, người đó chiến thắng» (Kinh Upanishad và Veda)

c) Hợp nhất (Union)

Mục tiêu tối hậu là nhận ra sự hợp nhất giữa Atman (linh hồn cá nhân) và Brahman (tuyệt đối). Người đạt được điều này thường toát ra sự bình an sâu thẳm. «Brahman là Âtman, Âtman là Brahman, Brahman và Âtman là một» (Tư tưởng trong Kinh Upanishad, Brhad-Aranyaka Upanishad của Veda)

4. Hồi giáo Sufi: Tình yêu thiêng liêng - Thanh lọc nội tâm - Sống phó thác

a) Tình yêu thiêng liêng

Sufi xem tình yêu là con đường ngắn nhất để đến với Thượng Đế. Người có đời sống tâm linh cao là người yêu bằng trái tim rộng mở. «Tình yêu là ánh sáng dẫn đường đến Thượng Đế» (Rumi, là nhà thơ và triết gia Sufi)

b) Thanh lọc nội tâm

Họ liên tục «đánh bóng trái tim» để loại bỏ kiêu ngạo, sân hận, đố kỵ. «Hãy thanh lọc trái tim để đón nhận ánh sáng thiêng liêng» (Giáo lý Sufi).

c) Sống phó thác (Tawakkul)

Không phải buông xuôi, mà là tin tưởng sâu sắc vào sự dẫn dắt của Đấng Tối Cao. «Phó thác là sức mạnh của tâm hồn trong hành trình với Thượng Đế» (Kinh Qur’an và truyền thống Sufi)

5. Truyền thống văn hóa Đông Phương: Hài hòa - Tôn trọng thiên nhiên - Gắn kết cộng đồng

a) Hài hòa với vũ trụ

Người có đời sống tâm linh cao sống trong sự cân bằng giữa con người - thiên nhiên - tổ tiên. «Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên» (Lão Tử, Đạo Đức Kinh); «Trời đất và ta cùng sinh, vạn vật và ta là một» (Trang Tử, thiên Tề Vật Luận).

b) Tôn trọng sự sống

Mọi sinh vật đều thiêng liêng. Tâm linh cao thể hiện qua việc tôn trọng sự sống, quan tâm chăm sóc đất đai, động vật, và nguồn nước. «Nhân giả ái nhân» (Khổng tử, Luận ngữ, tạm dịch «người nhân hậu thì yêu thương người khác»); «Người yêu sự sống không vì sự sống này mà hại sự sống khác» (Đạo gia); «Anh mặt trời, chị mặt trăng, em chim sẻ…» (Thánh Phanxicô Assissi).

c) Gắn kết cộng đồng

Tâm linh không chỉ là chuyện cá nhân mà là trách nhiệm với bộ tộc, gia đình, và thế hệ tương lai. «Một con ngựa đau, cả tàu không ăn cỏ» (Tục ngữ); «Mình muốn đứng vững thì hãy giúp người khác đứng vững; mình muốn thành đạt thì hãy giúp người khác thành đạt» (Khổng Tử, Luận Ngữ); «Trời đất và ta cùng sinh, muôn vật và ta là một» (Trang Tử, Tề Vật luận).

6. Những phẩm chất chung vượt qua mọi tôn giáo

Dù khác biệt, các truyền thống đều gặp nhau ở những phẩm chất sau:

● Từ bi => Quan tâm đến nỗi khổ của người khác

● Khiêm nhường => Không đặt cái tôi lên trên hết

● Tỉnh thức => Nhìn rõ thực tại, sống sâu sắc

● Thanh lọc nội tâm => Giải phóng khỏi tham - sân - si

● Tự do nội tâm => Không bị ràng buộc bởi dục vọng hay sợ hãi

● Hòa bình => Tỏa ra sự an tĩnh, không bạo lực

● Phục vụ => Sống vì cộng đồng, vì điều thiện

Nói khác đi, những người có đời sống tâm linh cao trong các tôn giáo, dù có niềm tin khác nhau, dù gọi tên, diễn tả hay quan niệm về Thực Tại Tối Hậu khác nhau, dù có những nghi thức tôn giáo khác nhau, nhưng phong cách sống của họ cũng như tương quan của họ với Thực Tại Tối Hậu đều có những nét căn bản giống nhau mà người đời bình thường có thể nhận ra được một cách dễ dàng. 

Kết luận

Trong bất cứ tôn giáo nào, người có đời sống tâm linh cao không phải là người sống xa rời thế gian, mà là người hiện diện trọn vẹn trong thế gian với trái tim rộng mở. Họ là cầu nối giữa con người với những thực tại thiêng liêng, giữa truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân và cộng đồng.

Người Kitô hữu có đời sống tâm linh cao là người sống khiêm nhường, bác ái, và luôn để Thần Khí dẫn dắt trong mọi hành động. Họ không chỉ là những cá nhân thánh thiện mà còn là những thành viên tích cực trong cộng đồng, góp phần xây dựng xã hội công bằng và yêu thương.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, những phẩm chất kể trên là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của cả cá nhân và cộng đồng. Trong thời đại đầy biến động, những phẩm chất kể trên không chỉ là lý tưởng tôn giáo mà còn là nền tảng cho một xã hội nhân bản, biết lắng nghe và biết yêu thương.
Tuy nhiên, trong mọi tôn giáo đều có những vị có đời sống tâm linh rất cao, nhưng họ không nhất thiết phải có những đặc tính hay phẩm chất kể trên, chẳng hạn như có những vị ẩn tu, hay tu hạnh đầu đà chẳng hạn, họ xa lánh đời sống thế tục, họ không dấn thân phục vụ xã hội hay tôn giáo. Họ là những người đặc biệt, muốn dành trọn thì giờ để  tu luyện tâm hồn, để tiếp xúc với những thực tại thiêng liêng, hay để thăng tiến về trí tuệ siêu phàm… Và một khi họ đắc đạo, họ có thể giúp ích cho nhân loại hay vũ trụ vạn vật một cách hữu hiệu ở một mức độ siêu phàm vượt khỏi khả năng suy nghĩ của chúng ta .

Nguyễn Chính Kết